آقاي هانتينگتون لطفاً از آن طرف
به بهانه انتشار کتاب فرهنگ ها و تمدن ها برخورد يا گفت وگو؟
فرهنگ ها و تمدن ها برخورد يا گفت وگو؟
بررسي انتقادي انديشه هاي ساموئل هانتينگتون
محمد صادقي
انتشارات اطلاعات 1388
امين علم الهدي ; پس از فروپاشي شوروي و پايان جنگ سرد، نظريه هاي مختلفي از جانب نظريه پردازان جهان در باب چگونگي شکل گيري و پويايي نظم آينده جهان عرضه شد. نظريه پايان تاريخ فوکوياما و برخورد تمدن هاي ساموئل هانتينگتون نمونه هايي بارز از اين گونه نظريه پردازي ها بوده که در جهان غرب به دنيا عرضه شد.
نظريه برخورد تمدن ها با بروز حوادث يازده سپتامبر با اقبال عمومي مواجه شد و توانست نام هانتينگتون را در رسانه هاي خبري جهان مطرح سازد. در مقابل نظريه برخورد تمدن هاي ساموئل هانتينگتون، نظريه يي از سوي سيد محمد خاتمي مبني بر گفت وگوي تمدن ها در سطح جهاني مطرح شد. مطرح شدن ايده گفت وگوي تمدن ها در مقابل انديشه جنجال برانگيز برخورد تمدن هاي ساموئل هانتينگتون و پذيرش آن بدون هيچ گونه جنگ و درگيري در سطح جهاني و نامگذاري سال 2001 به نام سال گفت وگوي تمدن ها را مي توان نشاني از سيال بودن نظام بين الملل دانست. برخلاف تحليل عميقي که هانتينگتون در مقالات متعدد خود از نظم آينده جهان ارائه کرده بود، طرح پيشنهادي ايران در حد اجمالي يک دکترين سياسي باقي ماند. اما به رغم اين تمايز و اختلاف فاحش، دو عبارت جنگ و گفت وگوي تمدن ها حاکي از دو قرائت شديداً متضاد از واقعيت خارجي است.
به اعتقاد هانتينگتون، تقابل تمدن ها، سياست غالب جهاني و آخرين مرحله تکامل درگيري هاي عصر نو را شکل مي دهد. خصومت 1400ساله اسلام و غرب در حال افزايش است و روابط ميان دو تمدن اسلام و غرب آبستن بروز حوادثي خونين مي شود. وي در کتابش بيان مي دارد تا زماني که اسلام، اسلام باقي بماند (که باقي خواهد ماند) و تا زماني که غرب، غرب باقي بماند (چيزي که بعيد به نظر مي رسد) تنها عامل تعيين کننده روابط موجود ميان اين دو دايره فرهنگي عظيم و دو سبک متفاوت زندگي، کشمکش بنيادين ميان آن دو خواهد بود؛ کشمکشي که 1400 سال تمام تعيين کننده روابط ميان اين دو فرهنگ بوده است.
هانتينگتون براي اثبات «خطر اسلام» نتايج نظرسنجي انجام شده در امريکا را منتشر کرد؛ نظرسنجي که طي آن اکثريت پرسش شوندگان بر اين گمان بودند که خطري به نام خطر اسلام وجود دارد. از زمان انتشار نتايج اين نظرسنجي ظاهراً بسياري از مردم به آن اعتقاد پيدا کرده اند. در پاسخ اين سوال هانتينگتون که کدام کشور بزرگ ترين تهديد براي ايالات متحده محسوب مي شود، سه کشور ايران، چين و عراق سه رتبه اول را به خود اختصاص داده اند. هانتينگتون جهان امروز را به بخش هاي فرهنگي متفاوتي تقسيم مي کند و معتقد است آن قسمت از جهان که داراي فرهنگ اسلامي است، اصلي ترين دشمن احتمالي غرب خواهد بود.
هانتينگتون ادعا مي کند غرب مسيحي- يهودي در سده 21 هم از نظر سياسي و هم از نظر اقتصادي قرباني مطامع امپرياليستي پيروان اسلام و کنفوسيونيسم خواهد شد. خلاصه اينکه کانون اصلي درگيري ها در آينده، بين تمدن غرب و اتحاد جوامع کنفوسيوسي و جهان اسلام خواهد بود و درگيري هاي تمدني آخرين مرحله تکامل درگيري در جهان مدرن است. هانتينگتون همچنان بر ديدگاه بدبينانه خويش درباره آينده روابط بين تمدن ها تاکيد ورزيده و از شکست دولت- ملت به عنوان واحد اصلي روابط بين الملل، تشديد تنش هاي ناسيوناليستي، گرايش فزاينده به درگيري، افزايش سلاح هاي امحاي جمعي و رشد بي نظمي در جهان سخن مي گويد.
سياست داخلي، سياست قومي و سياست جهاني وجود خواهند داشت، اما همگي تابعي از «سياست تمدني» خواهند بود. هانتينگتون همچنين تصريح مي کند؛ «در دنياي بعد از جنگ سرد، کشورهاي اصلي و مرکزي هر تمدن جاي ابرقدرت هاي دوران جنگ سرد را خواهند گرفت. «قدرت جهاني» ديگر معنا ندارد. شکل گيري دنياي آينده بر اساس تمدن ها حتمي است و هيچ گريزي از آن وجود ندارد.» ريشه و سابقه برخورد تمدن ها را بايد در آرا و نظريات «توين بي » جست وجو کرد که در سال 1947 در کتابي به نام «تمدن در بوته آزمايش » مقاله يازدهم کتاب، تحت عنوان «برخورد ميان تمدن ها» به نگارش درآورد. «توين بي » در مقاله دهم آن کتاب که تحت عنوان «اسلام آينده و غرب » است به بيداري اسلام در آينده گوشزد و از آن به عنوان يک تهديد ياد مي کند. حدود 50 سال پس از او، در پي تحولات و وقايعي که منجر به اضمحلال اتحاد جماهير شوروي شد، در تابستان 1993 هانتينگتون طي مقاله يي جنجال برانگيز تحت عنوان «برخورد تمدن ها» دست به يک پيشگويي تاريخي زد و به تبيين مناسبات بين المللي در جهان آينده پرداخت.
بر اساس همين پيش بيني، هانتينگتون معتقد است پايان يافتن جنگ سرد به معناي خاتمه يافتن رقابت هاي ايدئولوژيک و آغاز عصري جديد به نام «برخورد تمدن ها» است. ايشان با برشمردن تمدن هاي بزرگ دنيا در هفت تمدن منبع اصلي برخورد در جهان نوين را نه ايدئولوژيک و نه اقتصادي بلکه تمدني مي داند. «چرا تمدن ها با هم برخورد خواهند کرد؟ نخست اينکه وجوه اختلاف ميان تمدن ها، نه تنها واقعي، بلکه اساسي است. دوم، جهان در حال کوچک تر شدن است و امکان اشتراک دوران هر تمدني افزايش مي يابد. سوم، روندهاي نوسازي اقتصادي و تحول اجتماعي در سراسر جهان، انسان ها را از هويت ديرينه شان جدا مي سازد. چهارم، نقش دوگانه غرب، رشد و آگاهي تمدني را تقويت مي کند. پنجم، کمتر مي توان بر ويژگي ها و اختلافات فرهنگي سرپوش گذاشت. ششم، منطقه گرايي اقتصادي در حال رشد است و از اين طريق خودآگاهي تمدني تقويت مي شود.»
هانتينگتون نزاع نهايي را ميان تمدن اسلامي و کنفوسيوسي در کنار هم با تمدن غربي (و مسيحي) مي داند. نظريه برخورد تمدن ها حساسيت هاي فراواني در سطح جهاني برانگيخت و منجر به عکس العمل هاي متنوعي از سوي ديگران شد که زمينه را براي مطرح شدن نظريه هاي رقيب از جمله نظريه گفت وگوي تمدن ها آماده و مهيا مي کرد. البته اين نظريه سابق بر اين از سوي متفکراني چون نظري، شايگان و... نيز مطرح شده بود.
محمد صادقي که بيشتر به عنوان يک روزنامه نگار حوزه انديشه و روشنفکري نامي براي خود به دست آورده بود با جمع آوري مصاحبه هاي خود درباره نظريه برخورد تمدن ها کتابي را با عنوان «فرهنگ ها و تمدن ها برخورد يا گفت وگو؟» به بازار کتاب روانه کرده است. صادقي با مقدمه يي کوتاه و نسبتاً جامع در باب ضرورت گفت وگو نظريه برخورد تمدن ها را براي خواننده باز مي کند و در مصاحبه هايي که پس از آن مي آيد به نقد و بررسي بيشتر آن مي پردازد. چاپ کتاب هاي نقد و بررسي نظريات يک انديشمند در جهان سابقه يي طولاني دارد.
صادقي با مصاحبه ها و سعي بر جلوگيري از پيشداوري توانسته است نقش روزنامه نگاري خود را در اين مجموعه حفظ کند. در انتهاي مجموعه نيز مقاله يي از فريدون مجلسي وجود دارد که به غناي هر چه بيشتر کتاب کمک مي کند. در کل نبايد ديد نقادانه مولف را به نظريه برخورد تمدن ها ناديده گرفت. وي گرچه سعي مي کند از بيان نظرات صريح اجتناب کند اما در عين حال با طرح سوالات و افرادي که براي مصاحبه انتخاب کرده است، توانسته نظر خود را به صورتي نامحسوس به خواننده القا کند. صادقي در اصل به دنبال گفت وگوست تا برخورد و جنگ و شايد استفاده از ابزار مصاحبه را نيز بتوان در رسيدن به همين هدف توجيه کرد. تعداد صفحات کتاب کم است به صورتي که شايد بتوان آن را بيشتر جزوه يي در باب نقد نظريه هانتينگتون دانست تا يک کتاب مستقل اما با مصاحبه هاي غني خود توانسته در کم بودن صفحات ديدي اجمالي به خواننده عرضه بدارد. کتاب «فرهنگ ها و تمدن ها برخورد يا گفت وگو؟» چاپ انتشارات اطلاعات در سال جديد روانه بازار کتاب شده است.
برگرفته از روزنامه اعتماد ۲۰/۷/۱۳۸۸
